HIV ve AIDS hakkında neler biliyorsun? (I)

HIV ve AIDS, hakkında en çok yanlış bilgiye ve mite sahip olduğumuz cinsel sağlık konularından biri. HIV ve AIDS hakkındaki güncel bilimsel bilgileri yaygınlaştırmak ve HIV’le yaşayanlara yönelik ayrımcılığı sona erdirmek için her yılın 1 Aralık günü Dünya AIDS Günü olarak kabul ediliyor ve ay boyunca HIV ve AIDS hakkında farkındalık ve bilgilendirme çalışmaları yapılıyor. Peki, sen HIV ve AIDS hakkında neler biliyorsun? HIV nasıl aktarılır, nasıl aktarılmaz? Bu soruların cevaplarını senin için derledik.

HIV nasıl aktarılır, nasıl aktarılmaz?

HIV, korunmasız penetratif (anal veya vajinal) seks, oral temas, kan transfüzyonu (kan nakli), sağlık bakım ortamlarında kontamine iğnelerin paylaşımı ve ilaç enjeksiyonu yoluyla kişiden kişiye veya gebelik, doğum ve emzirme sırasında anneden bebeğe aktarılabilir.

• Cinsel yolla aktarım

HIV, penetratif seks yoluyla aktarılabilir. Ancak tek bir vajinal seks yoluyla enfeksiyon aktarım ihtimali düşüktür. Anal seks yoluyla aktarımın, vajinal seks yoluyla aktarıma göre 10 kat daha fazla olduğu biliniyor. Ayrıca tedavi edilmeyen, özellikle ülser veya akıntı içeren cinsel yolla aktarılan bir enfeksiyonu olan biriyle seks sırasında HIV aktarılma olasılığı ortalama altı ila 10 kat daha fazladır.

Oral seks, HIV aktarımı açısından düşük riskli bir cinsel aktivite olarak kabul ediliyor.

HIV’le yaşayan bir kişi etkili bir antiretroviral tedavi aldığında ve baskılanmış bir viral yüke sahip olduğunda ise HIV artık aktarılmaz. 

• İğne veya şırınga yoluyla aktarım

İğneleri veya şırıngaları tekrar kullanmak, HIV aktarım ihtimalinin oldukça yüksek bir yoludur. Buna rağmen, her zaman tek kullanımlık yeni iğneler ve şırıngalar kullanarak veya yeniden kullanılabilir iğneleri ve şırıngaları yeniden kullanmadan önce uygun şekilde sterilize ederek aktarım ihtimali önemli ölçüde azaltılabilir. Ayrıca, bir sağlık bakım ortamındaki aktarım da sağlık çalışanlarının bu konudaki evrensel önlemlere bağlı kalmasıyla önlenebilir (Bu evrensel önlemlerin neler olduğunu 10. sorunun cevabında bulabilirsin).

• Anneden bebeğe aktarım

HIV, gebelik, doğum ve emzirme sırasında bebeğe aktarılabilir. Doğumdan önce ve doğum sırasında anneden bebeğe aktarılma ihtimali yüzde 15 ila 30 arasındadır. Annenin doğum sırasındaki viral yükü gibi bir dizi faktör enfeksiyon ihtimalini etkiler. Aktarım, doğumdan sonra emzirme yoluyla da olabilir ancak anne, gebelik sırasında ve emzirirken antiretroviral tedavi alıyorsa HIV aktarım ihtimali çok düşüktür. 

• Kan transfüzyonu yoluyla aktarım

Enfekte kan ve kan ürünlerinin transfüzyonu yoluyla HIV aktarım ihtimali yüzde 90’ın üzerindedir. Bununla birlikte, bağışlanan tüm kanın HIV ve diğer kan yoluyla aktarılan patojenler için taranmasının yanı sıra uygun donör seçimini içeren kan güvenliği standartlarının uygulanması, transfüzyon gerektiren tüm hastalara güvenli ve yeterli kan ve kan ürünlerinin verilmesini sağlar. 

Öpüşme yoluyla HIV aktarım ihtimali nedir?

Ağızdan öpüşme yoluyla aktarım ihtimali yoktur ve virüsün öpüşme ya da tükürük yoluyla aktarıldığına dair hiçbir kanıt bulunmamıştır.

Vücut piercingi veya dövme yoluyla HIV aktarım ihtimali nedir?

Kontamine aletler sterilize edilmezse veya başkalarıyla paylaşılırsa HIV aktarım ihtimali vardır. Cilde nüfuz edecek aletler bir defa kullanılmalı ve ardından atılmalı veya tamamen temizlenip sterilize edilmelidir.

Enfekte biriyle tıraş bıçağını paylaşma durumunda HIV aktarım ihtimali nedir?

Jilet veya bıçak gibi sterilize edilmemiş bir nesne kullanılarak yapılan her türlü kesim sonucu HIV aktarılabilir. Bu nedenle, her kullanımdan sonra tamamen sterilize edilmedikçe tıraş bıçaklarının paylaşılması önerilmez.

HIV’le yaşayan biriyle seks yapmak güvenli midir?

HIV’le yaşayanın virüsü tedaviyle tamamen baskılanırsa, HIV’le yaşayan biriyle seks yapmak güvenlidir. Ayrıca uygun bir şekilde kondom kullanılırsa veya sağlık uzmanınızın tavsiyelerine uygun olarak temas öncesi profilaksi (pre-exposure prophylaxis) alınırsa da seks güvenlidir.

HIV’le yaşayan iki kişinin sadece kendi aralarında korunmasız cinsel ilişkiye girmeleri güvenli midir?

HIV’le yaşayan birinin, herkesin tedaviye uyumu ve verdiği cevap farklı olduğu için virüsün farklı bir türüyle enfekte olmaktan kaçınması önerilir. Bu nedenle, HIV’le yaşayanlar tarafından kullanılmayan temas öncesi profilaksiyle ilgili tavsiyeler dışında beşinci sorunun cevabında verilen tavsiyelere uyulmalıdır. 

HIV aktarımını önlemede kondomlar ne kadar etkilidir?

Kalite güvenceli kondomlar, HIV veya diğer cinsel yolla aktarılan enfeksiyonlara karşı koruma sağlayan tek üründür. Doğru kullanıldığında, kondomlar partnerler arasında HIV enfeksiyonunun aktarımını önlemenin kanıtlanmış ve etkili bir yoludur. 

Kondomların aktarımı önleyici etkisinin elde edilebilmesi için doğru ve tutarlı bir şekilde kullanılması gerekiyor. Yanlış kullanım, kondomun kaymasına veya yırtılmasına neden olarak önleyici etkisini azaltabilir.

Temas sonrası önleyici tedavi nedir?

Temas sonrası önleyici tedavi (post exposure preventive treatment), ilaçlar, laboratuvar testleri ve danışmanlıktan oluşur. Temas sonrası önleyici tedavi, olası HIV temasından sonraki saatler içinde başlatılmalı ve yaklaşık dört haftalık bir süre boyunca devam etmelidir. Araştırmalar, tedavinin olası HIV temasından hemen sonra (ideal olarak bu temastan sonraki iki saat içinde ve en geç 72 saat içinde) başlaması durumunda, HIV enfeksiyonunu önlemede faydalı olduğunu gösteriyor. 

Anneden bebeğe HIV aktarımı nasıl önlenebilir?

HIV’le yaşayan bir anneden bebeğine HIV aktarımı gebelik sırasında, doğum sırasında veya emzirme yoluyla doğumdan sonra gerçekleşebilir. Herhangi bir müdahalenin olmaması durumunda, HIV’le yaşayan annelerden tahminen yüzde 15 ila 30 oranında gebelik ve doğum sırasında HIV aktarılır. Emzirme, aktarım ihtimalini yüzde 10-15 oranında artırır. Bu ihtimal, klinik faktörlere bağlı olup emzirme şekline ve süresine göre de değişebiliyor.

Ancak, HIV’le yaşayan bir kadının virüsü çocuğuna aktarma ihtimali, gebelik, doğum ve emzirme sırasında etkili antiretroviral tedaviyle yüzde 2* veya daha azına düşürülebiliyor. Doğurganlık çağındaki kadınlar arasında yeni HIV enfeksiyonlarının birincil olarak önlenmesi, doğum öncesi bakım ve HIV testine erken erişim sayesinde mümkün ve HIV’le yaşayan kadınların kendi sağlıkları için de ömür boyu tedaviyi sürdürmeleri teşvik ediliyor. 

Sağlık çalışanları, sağlık hizmeti ortamlarında aktarımı önlemek için hangi prosedürleri izlemelidir?

HIV aktarımını önlemek için, sağlık çalışanlarını ve hastalarını kan ve belirli vücut sıvıları yoluyla aktarılan enfeksiyonları edinmekten korumak için geliştirilmiş evrensel önlemlere uymalıdır. Bu önlemler şöyle sıralanabilir:

• Kesici aletlerin (iğneler, hipodermik iğneler, neşterler, bıçaklar, infüzyon setleri, testereler, kırık camlar ve çiviler dahil olmak üzere kesiklere veya delinme yaralarına neden olabilecek maddeler) dikkatli bir şekilde kullanılması ve atılması, kesici, delici aletlerden kaynaklı yaralanma durumlarında 2-72 saat içinde enfeksiyon kontrol merkezlerine başvurulması
• Tüm işlemlerden önce ve sonra sabun ve suyla ellerin yıkanması
• Kan ve diğer vücut sıvılarıyla doğrudan temas durumunda eldiven, önlük, maske ve gözlük gibi koruyucu bariyerlerin kullanılması
• Kan veya diğer vücut sıvılarıyla kontamine olmuş atıkların güvenli bir şekilde bertaraf edilmesi
• Aletlerin ve diğer kontamine ekipmanların uygun şekilde dezenfeksiyonu
• Kirli çamaşırlara uygun şekilde dokunulması

Ayrıca tüm sağlık çalışanlarının iğne, neşter veya diğer kesici aletlerden kaynaklanabilecek yaralanmaların önüne geçebilmeleri için önlem almaları öneriliyor. 

*İçerik oluşturulurken yararlanılan linkteki kaynakta aktarım ihtimali yüzde 5 veya daha az olarak geçmesine rağmen, linkte görülebilecek araştırmada ihtimal yüzde 2 veya daha az olarak geçmektedir.

Yararlanılan kaynaklar:

https://www.unaids.org/en/frequently-asked-questions-about-hiv-and-aids

https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1322182