Gebeliği önleyici yöntemler nelerdir?

Gebe kalmak istememek, ne zaman gebe kalacağına ve kaç çocuk sahibi olacağına karar vermek bir insan hakkıdır. Buna rağmen çiftler hangi yöntemi kullanacaklarını ve ilgili ürünleri nereden temin edebileceklerini bilmemeleri, gebeliği önleyici yöntemlerle ilgili olumsuz duyumlar almaları ya da olumsuz deneyimler yaşamaları gibi nedenlerle bu yöntemleri kullanmaktan kaçınabiliyor. İstenmeyen gebeliği önleyici yöntemlerin neler olduğunu, hangi yöntemin nasıl kullanılacağını ve bu yöntemleri kullanırken dikkat etmen gerekenleri derledik.

Bu yöntemleri kullanmaya başlamadan önce her yöntemin kişiye özel olduğunu ve hangi yöntemi kullanacağına karar vermek için sağlık kuruluşundan danışmanlık alman gerektiğini hatırlatmakta fayda var. Gebeliği önleyici yöntemlerle ilgili ücretsiz bilgi ve danışmanlık almak için Aile Sağlığı Merkezleri (ASM), Anne ve Çocuk Sağlığı Merkezleri (AÇSAP) ve Sağlıklı Hayat Merkezleri’ne (SHM) başvurabilirsin. 

Erkeklerin Kullanabileceği Yöntemler

• Erkek Kondomu (Prezervatif): Cinsel ilişki öncesinde sertleşmiş penise takılan lateks veya kauçuktan yapılmış, ince, esnek kılıftır. Düzenli ve doğru kullanıldığında yüzde 98 etkili olan prezervatif, cinsel yolla aktarılan enfeksiyonlara karşı da önleyicidir. Yan etkisi yoktur ve doğum ya da kürtaj sonrasında da kullanılabilir. Prezervatif kullanmadan önce son kullanma tarihine bakmalı ve zamanı geçen prezervatifleri kullanmamalısın. Eğer ambalajda sadece üretim tarihi yazıyorsa, son kullanma tarihini üretim tarihinden en fazla beş yıl sonrası olacak şekilde bulabilirsin. Her ilişkide yeni bir kondom kullanmaya da dikkat etmelisin.
• Sperm Kanallarının Bağlanması (Vazektomi): Kalıcı bir yöntem olarak kabul edilen vazektomi, hekim tarafından lokal anesteziyle ağrısız olarak yapılır ve bu işlem yaklaşık olarak 10-15 dakika sürer. Doğru uygulandığında yüzde 100 etkili olan vazektomi işlemi erkeğin görünümünde, vücut yapısında, üreme organlarında, penis sertleşmesi ya da boşalmasında ve cinsel istek ve doyumunda hiçbir değişiklik yaratmaz. Ancak vazektomi işlemi sonrası yaklaşık 20 boşalma süresince ek bir yöntem kullanılmalıdır, çünkü meni keselerinde kalan erkek sperm hücreleri gebeliğe neden olabilir. 

Kadınların Kullanabileceği Yöntemler

• Gebeliği Önleyici Haplar: Gebeliği önlemek amacıyla her gün bir tane içilen hapların bir paketinde 21 ya da 28 hap bulunur. Doğru kullanıldığında yüzde 99 etkili olan bu yöntem bırakıldığında kolayca gebe kalınabilir. Regl kanamasının 1. gününden itibaren kullanılmaya başlandığında hemen etkisi başlar ve her gün düzenli olarak aynı saatte, bir adet içilmesi gerekir. 21’lik paketlerden kullanılıyorsa paket bittikten sonra yedi gün ara verilir (28’lik paketlerde ara verilmeden devam edilir), bu sürede regl görülse de görülmese de sekizinci sonunda yeni pakete başlanır, eğer regl görülmediyse mutlaka gebelik testi yapılmalıdır. Bu yöntemi her gün unutmadan aynı saatte kullanmalısın ve unutur veya farklı bir saatte alırsan sağlık kuruluşlarına başvurmalısın. 35 yaşından büyük ve günde 20’den fazla sigara içen kadınlar için bu yöntem ilk seçenek olarak önerilmez. 
• Rahim İçi Araç (RİA/Spiral): Gebeliği önlemek amacıyla rahim içine yerleştirilen, plastikten yapılmış, değişik şekilleri olan küçük bir araç olan RİA, uzun süre gebeliği önler ve yüzde 99 etkilidir. Hiç gebe kalmamış kadınlar için de güvenle uygulanabilecek bu araç çıkarıldığında kolayca gebe kalınabilir. RİA’nın etkili olması için kadının gebe olmadığından emin olunan herhangi bir zamanda sertifikalı bir sağlık personeli tarafından rahim içine yerleştirilmesi gerekir. RİA takıldıktan sonraki birinci ve üçüncü ay mutlaka kontrole gitmeli, sonrasında da bu kontrollere yıllık olarak devam etmelisin. Türüne göre en az 10 yıl etkili olan bu aracın kullanım süresi bittiğinde beklemeden yenisini taktırabilirsin.
• Gebeliği Önleyici İğneler: Ayda ya da üç ayda bir kas içine enjekte edilen iğnelerin içinde kadınlık hormonları bulunur ve bu iğneler doğru ve düzenli uygulandığında yüzde 99 etkilidir. Kalıcı etkisi olmayan bu yöntem bırakıldığında 2 ila 9 ay içinde gebe kalınabilir. İğnelerin sağlık personeli tarafından ayda veya üç ayda bir defa, kas içine (kol veya kalça) yapılması gerekir. İlk iğne, regl kanamasının ilk beş günü içinde yapıldıysa hemen etki sağlar, etkinin sürmesi için sonraki iğneler de zamanında yaptırılmalıdır. Bu yöntemi kullanırken birkaç gün süren lekelenmeler olabilir. Herhangi bir nedenle hekime başvurduğunda gebeliği önleyici iğne kullandığını mutlaka bildirmelisin.
• Deri Altı Çubuğu: Gebeliği önlemek amacıyla deri altına yerleştirilen ve ince, yumuşak plastikten yapılmış bir adet kapsülden oluşan çubuğun içinde progesteron hormonu bulunur. Doğru uygulandığında yüzde 99 etkili olan deri altı çubuğu, sağlık personeli tarafından lokal anasteziyle ağrısız olarak kolda dirseğin ön-iç yüzüne yerleştirilir. Regl kanamasının ilk beş günü içinde ve doğumdan 40 gün sonra uygulanabilir. Etkisi üç yıl devam eder, üç yılın sonunda hemen yenilenebilir. Deri altında görünmeyen çubuk, sadece elle hissedilebilir. 
• Vajinal Halka: Vajinaya yerleştirilen ince, yuvarlak ve esnek bir gebeliği önleme yöntemidir. Doğru uygulandığında yüzde 99 etkili olan halka, adetin ilk beş günü içinde bacağı kaldırma, çömelme ya da uzanma pozisyonlarından birisinde kişinin kendisi tarafından yerleştirilebilir, adetin 21. günü çıkarılabilir. Halka çıkarıldıktan 2-3 gün sonra adet kanaması başlar ve yeni takılacak halka, son çıkarılan halkadan tam 7 gün sonra takılabilir. Vajinal halka kullanımı, 35 yaşından büyük ve günde 20’den fazla sigara içen kadınlarda ilk seçenek olarak önerilmez. Vajina içine yerleştirilmesi son derece kolay ve ağrısız olan halka, yanlışlıkla dışarı alındığında soğuk ya da ılık suyla çalkalanarak derhal yeniden yerleştirilmelidir. 
• Kadın Kondomu: Kadının cinsel ilişki öncesi haznesine yerleştirdiği silikon kauçuktan yapılmış ince, esnek bir kılıftan oluşur. Doğru kullanıldığında yüzde 95 ile 98 etkili olan kadın kondomu, vajinal ve anal ilişkide kullanılabilir. Cinsel yolla aktarılan enfeksiyonlara karşı da önleyici olan kadın kondomunu kullanmadan önce son kullanma tarihine bakmalı ve zamanı geçen kondomları kullanmamalısın. Ayrıca her ilişkide yeni bir kondom kullanmalısın. Doğum ve kürtaj sonrası da kullanabileceğin kondomu kullandıktan sonra çöpe atmalısın.
• Spermisitler / Vajinal Fitiller: Kadın tarafından cinsel ilişkiden önce vajinaya yerleştirilen film tablet, köpük, krem, jel, sünger veya fitillerdir. Kullanıcı başarısına göre yüzde 71 ile yüzde 82 arasında etkili olan bu yöntemi kullanmadan önce ellerini sabunla yıkamış ve kurulamış olmalısın. Spermisitler vajinaya cinsel ilişkiden yaklaşık 10-15 dakika önce yerleştirilir ve etkisi uygulamadan 10-15 dakika sonra başlayarak bir saat kadar sürer. Her ilişki için yeni bir spermisit kullanmalısın.
• Tüplerin Bağlanması: Kadında yumurtayı taşıyan tüplerin basit bir ameliyatla bağlanmasından oluşan bu yöntem geri dönüşü çok zor olduğundan kalıcı olarak kabul edilir. Doğru uygulandığında yüzde 99-100 etkili olan bu yöntem kadının hayat boyu gebe kalmasını önler ve etkisi işlem yapıldıktan hemen sonra başlar. Hekim tarafından genel veya lokal anesteziyle ağrısız olarak yapılan operasyon yaklaşık 30 dakika sürer.  Bu işlem kadının cinsel istek ve doyumunda hiçbir değişiklik yaratmaz. Yalnızca bir daha çocuk sahibi olmak istemeyen kadınlar için uygun olan bu işlem sonrasında şiddetli karın ağrısı, ateş, kanama görürsen hemen bir sağlık kuruluşuna başvurmalısın.

Acil Korunma Yöntemi: Ertesi Gün Hapı

Yumurtlamayı geciktirerek ya da önleyerek gebe kalmamayı sağlayan ertesi gün hapı, korunmasız ilişkiden sonra 120 saat (5 gün) içinde tek hap alınarak kullanılır. Hap korunmasız ilişki sonrası ne kadar erken dönemde alınırsa gebeliği önleme etkileri de o kadar fazla olur, ancak ertesi gün hapı gebeliği önleyici yöntemlere bir alternatif değildir. Bu nedenle ertesi gün hapını sürekli olarak kullanmamalısın.

Bu yazıyı hazırlarken kaynak olarak kullandığımız TAPV Kadın Sağlığı Seminerleri Gebeliği Önleyici Yöntemler broşüründe ve TAPV Akademi’de, gebeliği önleyici yöntemlerle ilgili daha fazla bilgiye ulaşabilirsin.